Uitleg van testamenten – wat zijn de regels?

In de praktijk zien wij steeds vaker erfrechtelijke geschillen waarbij discussie bestaat over de uitleg van een testament. Wanneer erfgenamen of legatarissen het niet eens zijn over de betekenis van bepalingen in een testament, rijst de vraag welke regels er gelden voor de uitleg van een uiterste wilsbeschikking.

Verschuiving ten opzichte van het oude recht
Onder het oude recht gold dat als de bewoordingen van een testament duidelijk waren, daarvan niet mocht worden afgeweken door uitleg. Deze regel is niet langer opgenomen in het huidige Burgerlijk Wetboek. In de rechtspraak is sinds de wetswijziging een belangrijke verschuiving te zien: ook wanneer de tekst van een testament op het eerste gezicht helder lijkt, kan uitleg aan de orde zijn.

Uitleg in twee fases
De uitleg van een testament kent twee onderscheiden fases:

Fase 1: Is uitleg aan de orde? 
Eerst moet worden vastgesteld of het testament wel of niet duidelijk is en dus uitleg behoeft. Hierbij moet ten eerste worden gelet op de verhoudingen die het testament wenst te regelen, ook als die niet uit het testament zelf blijken. Ten tweede moet worden gelet op de omstandigheden waaronder het testament is gemaakt. De drempel van deze eerste fase wordt in de praktijk steeds vaker genomen.

Fase 2: Wat was de bedoeling van de erflater? 
Wanneer wordt vastgesteld dat het testament geen duidelijke betekenis heeft en dat uitleg nodig is, moet worden achterhaald wat de erflater heeft beoogd. Hierbij kunnen ook daden en verklaringen van de erflater buiten het testament om worden meegenomen.

Uit artikel 4:46 lid 2 BW volgt dat deze daden of verklaringen van de erflater die niet in het testament zelf staan, alleen mogen worden gebruikt als het testament zonder die informatie geen duidelijke betekenis heeft. Wanneer dat het geval is, mogen zowel daden en verklaringen van vóór als ná het opstellen van het testament worden betrokken bij de uitleg. Ook reacties van de erflater op gebeurtenissen die zich pas na het opstellen van het testament hebben voorgedaan, kunnen relevant zijn. Enkel nalaten van de erflater, zoals het niet herroepen van een testament, geldt echter niet als een daad of verklaring in de zin van de wet.

Jurisprudentie over de uitleg van testamenten
De rechtspraak toont aan dat de grenzen van testamentuitleg ruim kunnen worden getrokken. 

Een sprekend voorbeeld is een arrest van de Hoge Raad uit 2013. Een vrouw had vóór haar huwelijk haar broer als enig erfgenaam benoemd. De latere echtgenoot van de erflaatster stelde dat niet de broer, maar hijzelf als erfgenaam diende te worden aangemerkt. Via getuigenbewijs kon worden aangetoond dat de erflaatster haar broer alleen had benoemd omdat er destijds geen alternatief was, en dat de werkelijke bedoeling van haar testament was om te zorgen dat haar ouders niet van haar zouden erven. De Hoge Raad oordeelde dat het testament zo moest worden uitgelegd dat de benoeming van de broer tot enig erfgenaam enkel gold bij gebreke van een alternatief. Voorts werd geoordeeld dat door het huwelijk een alternatief was ontstaan en dat de echtgenoot – en dus niet de in het testament genoemde broer – erfgenaam was. 

Ook in 2023 heeft de Hoge Raad een belangrijk arrest gewezen over testamentuitleg. Hieruit volgt dat bij de erflater bestaande verwachtingen over de toekomst kunnen worden meegewogen bij de uitleg van een testament. Dergelijke toekomstverwachtingen kunnen ook van belang zijn bij het vaststellen van de verhoudingen die het testament wenst te regelen.

Praktische aanbeveling
Gelet op deze ontwikkelingen en de toenemende discussies over hoe testamenten moeten worden uitgelegd is het van cruciaal belang dat testamenten zo helder en ondubbelzinnig mogelijk worden opgesteld. Tegelijkertijd moet u zich realiseren dat zelfs bij een op het oog heldere tekst, uitlegdiscussies aan de orde kunnen zijn als de context of omstandigheden daar aanleiding toe geven, bijvoorbeeld omdat zij zijn veranderd.

Heeft u vragen over de uitleg van een testament of wilt u een testament opstellen dat zoveel mogelijk geschillen voorkomt? Neem gerust contact met ons op.